by دىلمۇرات ئابدۇقەييۇم | دېكابىر 28, 2015 | تەرمىلەر
بىر كىچىك بالا دېڭىز بويىدا كۆزلىرىنى دېڭىزدىن ئۈزمىگەن ھالدا ئولتۇراتتى، بەلكىم سائەتلەرچە ئولتۇرغاندۇ
شۇ يەردە،ئۇنىڭ بۇ ھالى بېلىق تۇتۇپ قايتقان كېمىنىڭ ئالدىغا چىققان بىر بوۋاينىڭ دىققىتىنى تارتتى.
بوۋاي ئۇنىڭغا يېقىنلاشتى:
-ياخشىمۇسەن يىگىت، بۈگۈن دېڭىز بەك چىرايلىقكەن ھە؟ كىچىك بالا قايرىلىپ قاراپمۇ قويماستىن جاۋاب
بەردى:
-ھەئە ئەمما شاماللىق، پۇتبۇل توپۇم دېڭىزغا چۈشۈپ كېتىۋىدى شامال ئۇچۇرتۇپ يىراققا ئېلىپ كەتتى.
بوۋاي، بالىنىڭ يېنىدا ئولتۇرۇپ:
-كاشكى، ياش ۋاقتىم بولسائىدى، سۇغا چۈشۈپ ، ئۈزۈپ ئېلىپ چىقىپ بەرگەن بولاتتىم، ئەپسۇس ھازىر
قېرىپ قالدىم، قەدەملىرىمنىمۇ يۆتكىيەلمەيمەن.
بالا ئۇنىڭغا جاۋاب بەرمىدى، ۋە قىرغاقتىن ئاللىبۇرۇن يىراقلاپ كەتكەن توپىسىنى كۆرەلەيدىغاندەك قوزغىلىپ
يېنىدىكى تاشنىڭ ئۈستىگە چىقتى.بوۋاي ئۆزىنى توختاتقان ھالدا :
-كۆڭلۈڭنى يېرىم قالما، ئۈمىدىڭنى ھەرگىز يوقاتما،مېنىڭچە دۇئا قىلساڭ ياخشى بولاتتى. بالا ھاياجانلانغان
ھالدا دۇئا قىلسام توپۇم قايتىپ كېلەمدۇ، ئۇ ئۆزىنىڭ چۈشۈپ كەتكەن جايىنى تپىپ كېلەلەرمۇ؟ -
ئاللاھ خالىسا توپۇڭغا دەپ بېرىدۇ، ئۇ قايتىپ كېلىدۇ، ئەگەر قايتىپ كەلمىسىمۇ كېرەك يوق، دۇئالىرىڭنىڭ
ساۋابىنى ئالىسەن. بالا، بوۋاينىڭ گەپلىرىنى بىردەم ئويلانغاندىن كېيىن، بوۋىسىدىن ئاڭلاپ ئۆگىنىۋالغان
دۇئالارنى يېرىم-يارتا پىچىرلىدى، ھەم ئاللاھتىن توپىسىنى تىلەپ دۇئا قىلدى. ئەمما ئۇنىڭ چىھرىدىن يەنىلا
قايغۇ-ھەسرەت تەپچىپ تۇراتتى، ئۇ ئاشۇ توپ ئۈچۈن ھېيت بايراملىق ھەممە پۇللىرىنى خەجلەپ بەكمۇ
قىممەت سېتىۋالغانىدى،ئۇ ئۆيگە كېتىشنى خالىمايتى، كۆزلىرىنى يەنىلا دېڭىزدىن ئۈزمەيتى. ھېلىقى بوۋاي
ئۇنى يىتىلەپ دائىم بېلىق سېتىۋالىدىغان ھېلىقى بېلىقچىنىڭ ئالدىغا باردى ۋە:
-بۈگۈن خېلى جىق بىلىق تۇتالىدىڭىزمۇ، ئەگەر بار بولسا مەن جىقراق سېتىۋالاي دېگەن بېلىقچى بىر ئىككى
كېلو بېلقنى كۆرسىتىپ:
-بەك ئاز تۇتتۇم، بار بېلىقنىڭ ھەممىسى شۇ، دېڭىزدا تۇتقىدەك تۈزۈك بىرنەرسىمۇ قالمىدى -دۇئا
قىلىپ باقمىدىڭىزمۇ،ئۈمىدىڭىزنى ھەرگىز يوقاتماڭ، دەپ گەپ قوشتى بالا.
بېلىقچى ھەممىنى پەقەت تاساددبىيلىق، دەپلا قاراپ كەلگەنىكەن ھەر ئىشتا، بالىنىڭ شۇ گېپىدىن كېيىن
ئۇنتۇپ قالغىلى ئۇزۇن بولغان بىر ئىشنى ئېسىگە ئالغاندەك بالىنىڭ ئىڭەكلىرىدىن ئەركىلىتىپ تۇرۇپ:
-دۇئا ھە دۇئا، دېگىنە قېنى دۇئا قىلسام تۇتالامدىم؟
-تۇتالمىسىڭىزمۇ ھىچگەپ ئەمەس، دۇئالىرىڭىزنىڭ ساۋابى سىزگە يېتەر، بۇنى مەنمۇ يېڭىلا ئۆگەندىم دېدى
بېلىقچى بېشىنى لىڭشىتتى.
-مەنمۇ يېڭىلا ئۆگەندىم، ئۇنىڭ ئۈستىگە كىچىك بىر مۇئەللىمدىن ئۆگەندىم بالا بۇ گەپلەرنى ئاڭلاپ بەكمۇ
خوش بولدى، توپىسىنىڭ يوقاپ كەتكىنىنىمۇ كۆڭلىدىن چىقىرۋەتتى، ئۇنىڭ يېنىدىكى بوۋاي بالىغا قاراپ
كۈلۈمسىرەپ كۆزلىرىنى قىسىپ قويدى. شۇ ئەسنادا بېلىقچى كىمىسىگە چىقىپ كونا تورنى ئاچتى، ئىچىدە بىر
توپ تۇراتتى. توپ تېخى ھۆل بولغاچ پار-پۇر پارقىراپ كەتتى، بېلىقچى توپنى بالىغا تەڭلەپ :
-مۇئەللىمنىڭ ماڭا بەرگەن بىلىمىنىڭ ھۆرمىتى ئۈچۈن، بۇ توپ ساڭا ھەدىيە! بايا دېڭىزدىن تېپىۋالدىم
دېدى. بالا ئۆزىنى خۇددى چۈش كۆرىۋاتقاندەك ھېس قىلدى، بولىۋاتقان ئىشلارغا ھىچ ئىشەنگۈسى
كەلمەيتى، ئۇ ئوڭ سولغا قاراپ باقتى، قولىنى چىمداپ باقتى، ھەممىسى ئەمىلىيەت ئىدى، بوۋاي ۋە بېلىقچى
ئۇنىڭغا قاراپ كۈلۈمسىرەپ تۇراتتى. بالا توپىسىنى مەيدىسىگە يېقىپ :
-ئەمدى ئىككىنچىلەپ مەندىن رۇخسەتسىز دېڭىز ساياھىتىگە چىقما! دۇئا قىلمىغان بولسام ھالىڭ نە بولاردى
ھە،نەلەردە يۈرەر بولغىيتىڭ؟ دېدى…سىلەرمۇ بېشىڭلارغا كۈن كەلگەندە دۇئا قىلىپ باقتىڭلارمۇ؟
دۇئالىرىڭىز بەلكىم شۇھامان ئىجابەت بولۇپ كەتمەسلىكى مۇمكىن، ئەمما شۇ دۇئالىرىڭىزنىڭ ساۋابىنى
كۆرىسىلەر، مەنمۇ بۇنى يېڭى ھېس قىلدىم، دۇئا بىزدىكى ئەڭ قىممەتلىك خەزىنىدۇر، تۈگەپ كېتەرمۇ دەپ
ئەندىشە قىلماستىن دۇئا قىلىۋىرىڭ، ئۇ ھەقىقەتەن بەدەلسىز، شەرتسىز ھالدا سىزگە بېرىلىدىغان خەزىنىدۇر.
by دىلمۇرات ئابدۇقەييۇم | دېكابىر 28, 2015 | تەرمىلەر
ئەسسالامۇ ئەلەيكۈم كەڭ مۇسۇلمان قېرىنداشلار ! ھەممىڭلارغا ئاللاھتىن رەھمەت ، مەغپىرەت ئاخىرەتتكى كاتتا
مۇكاپات جەننەت ئاتا قىلىشىنى تېلەيمەن. ئامىن!
كەڭ مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزغا شۇنىسى ئىنىقكى : بەندىلەرنىڭ ۋاختىدا ئۇقۇلغان نامازى ئاللاھ تائالا ئەڭ
ياخشى كۈرىدىغان ئىبادەتلەردۇر . ھەركۈنى بىز ئۇقۇپ كىلىۋاتقان بەش ۋاخ نامازدا بارلىق مۇسۇلمانلار
ئۇخشاشلا ئەرەپچە ئايەتلەرنى ئۇقۇيدۇ . نامازلاردا ئۇقۇلۇدىغان قۇرئان كەرىمدىكى سۈرىلەرنىڭ تەرجىمىسى
قۇرئان كەرىمدە بولسىمۇ ناماز جەريانىدا دىيىلىدىغان بەزى ئاتالغۇلارنىڭ ئۇيغۇرچە مەنىسىنى بىلمەيدۇ .
پەيغەمبەر سەللالاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بىلىپ چۈشۈنۈپ قىلىنغان ئىبادەتلەر شەكىلگە ، كۈرۈنۈشكە ،
دورامچىلىق ئاساسىدا قىلىنغان ئىبادەتلەردىن كۆپ ئەلا دىگەن ھەدىسىنى ئۇقۇغاندەك ئىسىمدە .
ھەممە ئادەم نىيەت قىلغان نەرسىسىگە ئىرىشىدۇ . مەن ئىزدىنىپ يۇرۇپ ھەركۈنى بەش ۋاخ نامازدا تەكرار
دىيىلىدىغان ئەرەپچە ئايەتلەرنىڭ مەنىسىنى بىلگەن بولساممۇ ئىھتىمال يەنە بىر قىسىم مۇسۇلمانلرىمىز ناماز
جەرىياندا دىگەن سۆزلىرىنىڭ مەنىسنى بىلمەسلىكى مۇمكىن . شۇ مەخسەتتە ئاللاھتىىن ھەممىزگە رەھمىتىنىڭ
كەڭ بۇلۇشىنى تىلەش بىلەن بىر ۋاقىتتا سەۋىيەمنىڭ چەكلىك بۇلۇشىغا قارىماي ئۆزۈم توپلىغان مەزمۇنالارنىڭ
ھەرقايسىڭلارنىڭ ھۇزۇرىغا سۇندۇم . ئاللا خالىسا مەنپەئەت ئېلىپ قالساڭلار ئەجەپ ئەمەس .
1. سۇبھانىكە ئاللاھۇممە ۋەبىھەمدىكە ، ۋەتەبارۇ كەسمۇكە ۋەتەئەلا جەددۇكە ۋەلا ئىلاھە غەيرۇك .
مەنىسى : ئى ئاللاھ ! سەن ھەممە نوقسانلاردىن پاك سەن ، جىمى مەدىھيە ۋە ماختاش ساڭا خاس ، سېنىڭ
ئىسمىڭ مۇبارەكتۇر ، (ئەزىم ۋە جالالىڭ يۈكسەكتۇر ) سەندىن باشقا ئىلاھ يوقتۇر .
2. ئەلھەمدۇلىللاھى رەببىل ئالەمىين ، ئەرراھمەنىر رەھىم ، مالىكى يوۋمىيددىن ، ئىيياكەنەئبۇدۇ، ۋەئىييا
كەنەستەئىن ، ئىھدىنەس سىراتەل مۇستەقىم ، سىراتەل لەزىينە ئەنئەمتە ئەلەيھىم غەيرۇل مەغزۇبى ئەلەيھىم
ۋەلەززالىن . ئامىن !
مەنىسى : جىمى ھەمدۇسانا ئالەملەرنڭ پەرۋەردىگارى ئاللاھقا خاستۇر ، ئاللا ناھايتى شەپقەتلىك ۋە
مىھرىبادۇر، قىيامەت كۈنىنىڭ ئىگىسىدۇر، رەببىمىز ساڭىلا ئىبادەت قىلىمىز ۋە سەندىنلا ياردەم تىلەيمىز .
بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن ، غەزىپىڭگە يۇلۇققانلارنىڭ ۋە ئازغانلارنىڭ يۇلىغا ئەمەس سەن ئىنئام
قىلغانلارنىڭ يۇلىغا باشلىغان . ئامىن !
3. سۈرە فاتىھەدىن كىيىن قۇشۇپ ئۇقۇلىدىغان كۆپ ئۇقۇيدىغان ئايەتلەرنىڭ مەنىسىنى قۇرئان كەرىمدىن
ئامال بار يادقا ئېىۋالساق ، نىمە دىگەنلىكىمىزنى بىلىپ دىسەك ، تەربىيە نەسىھەت ئالساق . نىيەت قىلساق
مىنىڭچە تەس ئەمەس .
ئاللاھۇ ئەكبەر :- ئاللاھ ئەڭ ئۇلۇغدۇر . ( ئۈچ قېتىم )
4. رۇكۇدا: سۇبىھانە رەببىيەل ئەزىم : – بۈيۈك ئۇلۇغ ئاللاھ بارلىق نوقسانلاردىن پاكتۇر .( ئۈچ قېتىم )
5. سەمىئەللاھۇلىمەن ھەمىدە: -ئاللاھ شۈكۈر قىلغۇچىلارنىڭ ھەمدۇر سانالىرىنى ئاڭلاپ تۇرىدۇ .
6 . رەببانالەكەلھەمىدە : – رەببىم ھەمدۇسانا (شۈكۈر) ساڭا ئائىتتۇر .
7. ئاللاھۇ ئەكبەر : – ئاللاھ ئەڭ ئۇلۇغدۇر
8.سۇبھانە رەببىيەل ئەئلا : – ئۇغلارنىڭ ئەڭ ئۇلۇغى رەببىم بارلىق نوقسانلاردىن پاكتۇر . ( ئۈچ قېتىم )
9. ئىككى سەجىدە ئارلىقىدا “ ئاللاھۇممەغفىرلى ۋەرھەمنى ۋە ئافىنى ۋەھدىنى ۋەرزۇقنى “ دەيمىز
10. ئەتتەھەيياتۇدا ئولتۇرۇش : ئەتتھەيياتۇ لىللاھى ۋەسسىلەۋاتۇ ۋەتتەييىباتۇ ئەسسالامۇ ئەلەيكە ئەيھەننەبىييۇ
ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەركاتۇھۇ ئەسسالامۇ ئەلەينا ۋەئەلا ئىبادىللاھىسسالىھىين ئەشھەدۇئەنلا ئىلاھە ئىللەلاھ
ۋەئەشھەدۇئەننە مۇھەممەدۇن ئابدۇھۇ ۋە رەسۇلۇھ :
مەنىسى : تىل ، بەدەن ۋە مال مۈلۈك بىلەن قىلىنغان ئىبادەتلەر ئاللاھقا خاستۇر . ئى مەرتىۋىسى ئۇلۇغ
پەيغەمبەر ! ئاللاھنىڭ سالامى ، رەھمىتى ، ۋە بەركىتى ساڭا بولسۇن ! سالام ۋە خاتىرجەملىك بىزگە ۋە
ئاللاھنىڭ ياخشى بەندىلىرىگە بولسۇن ! گۇۋاھلىق بىرىمەنكى بىر ئاللاھتىن باشقا ئىبادەتكە لايىق ئىلاھ
يوقتۇر . يەنە گۇۋاھلىق بىرىمەنكى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ بەندىسى ۋە ئەلچىسىدۇر .
11. ئاللاھۇممە سەللى ئەلا مۇھەممەدىن ۋە ئەلا ئالى مۇھەممەد كەما سەئەللەيتە ئەلا ئىبراھىيمە ۋە ئەلا ئالى
ئىبراھىيمە ئىننەكە ھەمىيدۇممەجىيد .
مەنىسى : ئى ئاللا ! مۇھەممەدكە ۋە مۇھەممەدنىڭ جەمەتىگە خۇددى ئىبراھىم ۋە ئىبراھىمنىڭ جەمەتىگە
رەھمەت قىلغاندەك رەھمەت قىلغىن .
12. ئاللاھۇممە بارىكىئەلا مۇھەممەدىن ۋەئەلا ئالى مۇھەممەد كەما بارەكتە ئەلا ئىبراھىيمە ۋە ئەلا ئىبىرھيمە
ئىننەكە ھەمىيدۇممەجيد.
مەنىسى : ئى ئاللا ! مۇھەممەدكە ۋە مۇھەممەدنىڭ جەمەتىگە خۇددى ئىبراھيىم ۋە ئىبراھيمنىڭ جەمەتىگە
بەخىت ئاتا قىلغاندەك بەخىت ئاتا قىلغان .
13. ئاللاھۇممۇ رەببەنا ئاتىنا فىددۇنيا ھەسەنەتەن ۋەفىل ئاخىرەتى ھەسەنەتەن ۋەقەنا ئازابەننار .
مەنىسى : ئى ئاللا ! بىزگە بۇ دۇنيادىمۇ ياخشىلىق ئاتا قىلغىن ، ئاخىرەتتىمۇ ياخشىلىق ئاتا قىلىغن ، بىزنى
دەۋزەخ ئازابىدىن ساقىلىغىن .
14. ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ۋەرەھمەتۇللا ھ : سىلەرگە ئاللاھىنىڭ سالامى ۋە رەھمىتى ( مىھىر – شەپقىتى )
كەلسۇن !
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام پەرىز نامازلاردىن كىيىن :“ئەستەغفىرۇللاھەلئەلىيەلئەزىم ۋە ئەتۇبۇ ئىلەيىك “ دىيشنى
تەۋىسسىيە قىلغان .
مەنىسى : ئى ئەزىمەتلىك ئاللاھ ! گۇناھلىرىمىزنى مەغفىرەت قىلىشىڭنى تىلەيمەن ۋە سېنىڭ تەرىپىڭگە قايتىمەن
.
15. خۇپتەمنىڭ ۋىتر نامىزدا : ئاللاھۇممە ئىننا نەستەئىينۇكە ۋەنەستەھدىيكە ۋەنەستەغفرۇكە ۋەنەتۇبۇ ئىلەيكە
ۋەنۇئمىنۇبىكە ۋەتەۋەككەلۇ ئەلەيكە ۋەنۇسنى ئەلەيكە خەيرە كۇللەھۇ ۋەنەشكۇرۇكە ۋەلا نەكفۇرىكە ۋەنەخلەئۇ
ۋەنەتۇرۇكۇ مەن يەفجىرۇكە ئاللاھۇممە ئىيياكەنەئبۇەۇ ۋەلەكە نۇسەللى ۋەنەسجۇدۇ ۋە ئىلەيكەن نەسئا
ۋەنەھفىدۇ نەرجۇ رەھمەتىكە ۋەنەخشە ئازبىكەلجىددى ئىننە ئازابىكە بىلكۇففارى مۇلھىق .
مەنىسى : ئى ئاللاھ! بىز سەندىن ياردەم تىلەيمىز ، گۇناھلىرىمىزنى مەغفىرەت قىلىشىڭنى ، بىزنى توغرا يولغا
باشلىشىڭنى تىلەيمىز . ئى ئاللاھ ! ساڭا ئىمان ئېيتىمىز ، تەۋبە قىلىپ ساڭا قايتىمىز ، ئىشلىرىمىزدا ساڭا
تايىنىمىز ۋە ساڭا ئىشىنىمىز ، سېنى ماختايمىز ، بارلىق ياخشىلىقلارنىڭ سەندىن كەلگەنلىكىنى سۆزلەيمىز ،
بىزگە شۇنچە كۆپ نېئمەت بەرگەنلىكىڭ ئۈچۈن ساڭا شۈكۈر قلىمىز ۋە نانكورلۇق قىلمايمىز ، ساڭا تۇزكورلۇق
قىلغانلاردىن يىراق تۇرىمىز ، ئۇلار بىلەن ئالاقىنى ئۈزىمىز ، ئى ئاللاھ ! پەقەت ساڭىلا ئىبادەت قلىمىز ،
پەقەت سەن ئۈچۈنلا ناماز ئۇقۇيمز ، يالغۇز ساڭىلا سەجىدە قىلىمىز ، يالغۇر ساڭىلا يۈگۈرۈپ بارىمىز ، ساڭا
سېنىڭ سۆيگۈڭ بىلەن ئىبادەت قلىمىز . رەھمىتىڭدىن ئۈمۈدلىنىمىز ، غەزىپىڭدىن قورقىمىز ، سېنىڭ ئازابىڭ
كاپىرلار ئۈچۈندۇر.
بۇنى ئۇقىغان مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىز بۇنڭدىن مەنپەئەتلەنگەي ، بىلمىگەنلەرگە يەتكۈزگەي . بىر ياخشى
ئىشقا باشلىغۇچى ياكى ياخشىلىقىنى ئۈگەتكۈچى ئۈگەننڭگۈچىنىڭ قىلغان ياخشىلىقىغا ئوخشاش ياخشلىقتىن
بەھرىمان بولىدۇ . ئاللاھنىڭ بىزنىڭ نيەتلىرىمىزنى بىلىپ تۇرىدىغانلىقى ، ئىشلىرىمىزنى كۆرۈپ
تۇرىدىغانلىقى ، سۆزلىرىمىنى ئاڭلاپ تۇرىدىغانلىقىنى ، تىلىگىنىمىزنى ئىجابەت قىلىپ مەخسىتىمىزگە
يەتكۈزىدىغانلىقىنى ھەرۋاقىت ئۇنتۇپ قالمايلى ! تۇلۇق ، ھەقىيقى ، ساپدىل ، چىن ئىخلاس مۇسۇلمانلاردىن
بۇلۇپ ئاللاھ خالىسا ياخشى ئەمەللىرىمىز شاراپىتىدىن جەننەتتىكى كاتتا ، پۇتمەس تۈگۈمەس ئالى
نېئمەتلەردىن بەھرىمان بۇلۇشقا تىرشىايلى !بىلمىگەننى ئۈگۈنەيلى ! بىلگەننى ئۈگۈتەيلى ! توسقاندىن يانايلى
! بۇيرۇلغاننى بىجاندىللىق بىلەن ئىجراقىلايلى !
قېرىنداشلارنىڭ بۇنىڭدىكى ئەرەبچە ئاھاڭدىن بىۋاستە پايدىلانماسلىقىنى تەۋسىيە قىلىمەن،بۇ پەقەت مەنىسىنى
چۈشىنىۋېلىش ئۈچۈن تەييارلاندى.
by دىلمۇرات ئابدۇقەييۇم | دېكابىر 28, 2015 | تەرمىلەر
1-نامازنىڭ نىيىتىنى ئاغزىدا دىيىش.
نىيەت دىگەن قەلب ئارقىلىق قىلىنىدىغان ئىبادەت بولۇپ ئېغىز ئارقىلىق نىيەت قىلىشنى رەسۇلۇللامۇ
،ساھابىلارمۇ ،سەلەف سالىھلىرىمىزمۇ قىلمىغان،ئۈگەتمىگەن ھەم تەشۋىق قىلمىغان بولۇپ بۇنداق قىلىش
كىيىنكى بىرقىسىم ئاقساقاللارنىڭ پەيدا قىلىۋالغان بىدئەت قىلمىشلىرىدىن بىرسىدۇر. شۇڭا نامازغا نىيەت
قىلغاندا قايسى نامازنى ئوقۇيدىغانلىقىنى،نەچچەرەكئەت ئوقۇيدىغانلىقىنى قەلبىدە ئېنىق بىلىپ نامازنى
باشلاۋىرىش لازىم.
2- بۇنىڭ ئەكسىچە ئايەت زىكىر-تەسبىھ،دۇرۇدلارنى ئاغزىنى مىدىرلاتماي ئىچىدە ئوقۇشمۇ بىدئەت ئىش
بولۇپ(بەزى ئادەملەر شۇنداق قىلىدۇ) ئۇنداق ئوقۇش ھىساپ ئەمەس.چۈنكى مەخپى ئوقۇش دىگەن ئەڭ
تۆۋەن بولغاندا ئۆزى ئاڭلىغىدەك بولسا ئاندىن بىرنەرسە ئوقۇغانلىق بولىدۇ.ئاغزىنىمۇ مىدىرلاتمىسا ئۇنى
ئوقۇش دىمەيمىز بەلكى ئويلىنىش،تەپەككۇر قىلىش دەيمىز.ھالبۇكى نامازدىگەن سۆز ۋە ھەركەت ئارقىلىق
ئاندىن ئادا تاپىدۇ. نىمە ئوقۇۋاتقانلىقىنى ۋە نىمە قىلىۋاتقانلىقىنى بىلىش ۋە چۈشىنىش ئارقىلىق
مۇكەممەللىشىدۇ. ساھابىلار رەسۇلۇللانىڭ نامازدا مەخپى قىرائەت قلىۋاتقانلىقىنى ساقاللىرىنىڭ
تىترىگەنلىكىدىن بىلەتتى بەزىدە بىر-ئىككى ئايەتنى ئاڭلاپ قالاتتى.
3. بەزى كىشىلەرنىڭ ئىمام ئاشكارا قىرائەت قىلىۋاتسىمۇ سۇبھانەكەللاھۇممە ئوقۇشى. چۈنكى اللە قۇرئان
كەرىمدە شۇنداق دىگەن.«قۇرئان ئوقۇلغان چاغدا رەھمەتكە ئىرىشىشىڭلار ئۈچۈن ئۇنىڭغا قۇلاق سېلىڭلار ۋە
جىم تۇرۇڭلار» شۇڭا ئىمام ئاشكارا قىلىۋاتقان بولسا ھىچنىمە ئوقۇماي جىم تۇرۇپ قىرائەتنى ئاڭلاش
كىرەك.ئىمام سالام بەرگەندىن كىيىن بىرەر رەكئەتنى تولۇقلاپ ئوقۇماقچى بولغاندا ئاندىن
سۇبھانەكەللاھۇممەنى ئوقۇپ ئاندىن قىرائەت قىلىپ نامازنى تولۇقلىۋالسا بولىدۇ.
4-يەنە بەزىلەرنىڭ ئىمام ئاشكارا قىرائەت قىلىدىغان رەكئەتتە سۇبھانەكەللاھۇممەنىڭ كەينىدىن ئەئۇزۇنى ۋە
بىسمىللانى قوشۇپ ئوقۇپ قويۇشى ئارتۇقچە ئىش بولۇپ ياخشىسى سۇبھانەكەللاھۇممەنى ئوقۇپلا جىم تۇرۇپ
( ئەئۇزۇنى ۋە بىسمىللانى ئوقۇماي) ئىمامنىڭ قىرائىتىگە قۇلاق سېلىش لازىم.چۈنكى ئەئۇزۇ ۋە بىسمىللانى
قۇرئان قىرائەت قىلىدىغان ئادەم ئوقۇيدۇ. ئىمام ئاشكارا قىرائەت قىلىۋاتقان رەكئەتتە جامائەت جىم تۇرۇپ
ئىمامنىڭ قىرائىتىگە قۇلاق سېلىش لازىم.
5- مەسجىدكە كىرىپ ناماز ئوقۇمايلا ئولتۇرۇش. سەھىھ ھەدىستە رەسۇلۇللا مۇنداق دىگەن «بىرىڭلار
مەسجىدكە كىرسە ئىمام خۇتبە ئوقۇۋاتسىمۇ ئىككى رەكئەت ناماز ئوقۇسۇن، قىسقا ئوقۇسۇن» (مۇسلىم رىۋايەت
قىلغان سەھىھ ھەدىس)بۇھەدىستىن مەلۇمكى مەسجىدكە كىرگەن ھەرقانداق ئادەم ئولتۇرماقچى بولسا ھەتتاكى
جۈمە كۈنلىرى ئىمام خۇتبە ئوقۇۋاتقان بولسىمۇ ئىككى رەكئەت ناماز ئوقۇۋىتىپ ئاندىن خۇتبىگە قۇلاق
سېلىشى لازىم. مۇشۇنداق سەھىھ ھەم ئوچۇق ھەدىس تۇرسىمۇ ھەتتا ئىمام،خەتىب،مۇئەززىنلەرنىڭ ئىچىدىمۇ
مەسجىدكە كىرىپلا ناماز ئوقۇماي ئولتۇرىدىغانلار نۇرغۇن. يەنە تېخى ئىمام خۇتبە ئوقۇۋاتقاندا كىرىپ ناماز
ئوقۇغانلارنى توسۇپ «خۇتبە ئاڭلاش دىگەن پەرز، بۇناماز دىگەن سۈننەت.پەرز بار يەردە نەفلىنى قويۇپ
تۇرۇش كىرەك» دەيدىغان چالا موللىلار جىق. ئەجىبا پەيغەمبىرىمىز بىلمىگەننى ئۇ بىلىپ كەتكەن ئوخشايدۇ؟
رەسۇلۇللانىڭ ئىمام خۇتبە ئوقۇۋاتقاندىمۇ بۇنامازنى ئوقۇشقا بۇيرۇغانلىقى بۇنامازنىڭ ئادەتتىكى نەفلە ناماز
ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. شۇڭا ناماز ئوقۇش چەكلەنگەن ۋاقىتتا(كۈن چىقىۋاتقان،تىكلەشكەن،پېتىۋاتقان
چاغدا،ئەسىر نامىزىدىن كىيىن ) مەسجىدكە كىرىپ ئولتۇرماقچى بولغان ئادەممۇ چوقۇم ئىككى رەكئەت ناماز
ئوقۇۋىتىپ باشقا نەفلە نامازنى ئوقۇماي ئولتۇرۇشى لازىم. شۇنچە ئوچۇق ھەم سەھىھ دەلىل بار بىر ئىشمۇ
بىزنىڭ ئىچىمىزدە ئۆز يولى بويىچە بولمايۋاتىدۇ. توۋادىمىسە بىكار….
6-ئالدىنقى سەپتە بوش ئورۇن بولسىمۇ كەينىدىكى سەپتە ئولتۇرۇش. بۇمۇ ئېغىر خاتالىق بولۇپ بۇنداق
ناماز ئوقۇغان ئادەم نامىزىنى قايتا ئوقۇشى لازىم. بۇ توغرىدا ھەدىس. ۋابىسە ئىبنى مەئبەد(اللەئۇنىڭدىن رازى
بولسۇن) مۇنداق دەيدۇ.بىر ئادەم سەپنىڭ كەينىدە ناماز ئوقۇغان ئىدى. رەسۇلۇللا ئۇنى نامازنى قايتا
ئوقۇشقا بۇيرىدى.( مىشكات 231-ھەدىس. ئەلبانى سەھىھ دىدى)
7- ئىمام پەرز نامازنى باشلىغاندىن كىيىن سۈننەت ئوقۇشمۇ خاتا بولۇپ توغرىسى ئىمامغا ئىقتىدا قىلىپ پەرز
ئوقۇشى لازىم. سۈننەتنى كىيىن ئوقۇۋالسا بولىدۇ. ئەبۇ ھۇرەيرىدىن رىۋايەت قىلىنغان ھەدىستە رەسۇلۇللا
مۇنداق دىگەن«نامازغا تەكبىر ئېيتىلسا پەرزدىن باشقا نامازنى ئوقۇشقا بولمايدۇ.(تىرمىزى ھەم ئەلبانى
بۇھەدىسنى ھەسەن ھەدىس دىدى) مۇشۇنداق ئوچۇق ھەدىس تۇرسىمۇ بىر قىسىم ئىماملار «سۈننەت ئوقۇپ
بولغاندىن كىيىن پەرزگە ئۈلگۈرەلەيدىغان بولسا ئاۋال سۈننەتنى ئوقۇۋېلىپ ئاندىن ئىمامغا ئىقتىدا قىلسىمۇ
بولىدۇ» دەپ خاتا پەتىۋا بىرىدۇ.(بولۇپمۇ بامداتنىڭ سۈننىتىدە)
8- يەنە بەزىلەر« ئامىن »دىن كىيىن ئىمام سۈرە ئوقۇيدىغان چاغدا بىسمىللانى ئوقۇپ قويىدۇ.بۇنداق
قىلىشمۇ بىدئەت ئىش بولۇپ ياخشىسى جىم تۇرۇش كىرەك.
9- ئەتتەھىيياتۇنىڭ بېشىدا بەزىلەرنىڭ بىسمىللانى ئوقۇپ ئاندىن ئەتتەھىيياتۇ ئوقۇشىمۇ ئوخشاشلا بىدئەت
ئىش.
10- يەنە بەزىلەرنىڭ ھەرقېتىم روكۇدىن كىيىن قەستەن ئالقىنىنى قىبلە تەرەپكە قارىتىپ قويۇشى ئارتۇقچە
ئىشتۇر.
11- يەنە ئايەتلەرنىڭ باش ئاخىرىغا باشقا يەردىكى ئايەتلەرنى ياكى زىكىرلەرنى قوشۇپ ئوقۇشمۇ بىدئەت.،
مەسىلەن بەزى قارىلار سۈرە تەبارەك نىڭ ئاخىرقى ئايىتىنى ئوقۇپ بولغاندىن كىيىن «اللَّهِ رَبِّ العَالَمِينَ»
دەپ ئاشكارا ھالدا ئۇلاپ ئوقۇپ قويىدۇ. بۇ ۋە بۇنىڭدەك سۆزلەرنى قوشۇپ دىيىش ئەسلىدە شۇ سۈرىنىڭ
تىكىستىدىكى سوئالغا جاۋاپ بىرىش مەقسىتىدە دىيىلىدىغان بولۇپ ئۇنى قۇرئان كەرىمگە ئۇلاپلا قۇرئان
كەرىمنىڭ ئاھاڭىدا ئوقۇۋىتىلسە ئۇ چاغدا ئۇ جاۋاپ شۇ سۈرىنىڭ بىر ئايىتىگە ئايلىنىپ كىتىدۇ. شۇڭا ئۇ
جاۋابنى ئىچىدە ياكى باشقا ئاھاڭدا ئادەتتىكىدەك تەلەپپۇز بىلەن دىيىش كىرەك.
(بۇنداق جاۋاپ بىرىدىغان سوئاللار قۇرئان كەرىمنىڭ بىرقانچە يېرىدە ئۇچرايدۇ. بىلەلىگەنلەر يۇقارقىدەك
ئۇسۇلدا جاۋاپ بىرىشى لازىم. ھەرگىزمۇ شۇئايەتكە ئۇلاپلا قۇرئان ئاھاڭىدا ئوقۇپ جاۋاپ بەرمەسلىك لازىم)
12- دۇئا ۋە ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىسىنى ئوقۇش. نامازئىچىدە ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىسىنى ئوقۇشمۇ بىدئەت.بۇنى
ھەممەيلەن بىلىدۇ.ئەمما نامازنىڭ تېشىدا بەزىلەرنىڭ دۇئا قىلغاندا سۈرە فاتىھەنىڭ تەرجىمىسىنى ئوقۇپ
ئاندىن تىلەكلىرىنى تىلەۋاتقانىلىقىنى كۆرۈپ قالىمەن. بۇنداق قىلىشمۇ ئوخشاشلا بىدئەت بولۇپ ئەڭ
ياخشىسى ئەرەپچىسىنى ئوقۇش كىرەك. قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىسىنى ئوقۇش ئۇنىڭ مەزمۇنىنى بىلىپ توغرا
يولنى تېپىش ئۈچۈندۈر. ئەمما ئۇنىڭ ئەرەپچىسى اللەنىڭ كالامى بولۇپ تەرجىمىسىنى اللەنىڭ كالامى
دىگىلى بولمايدۇ.ھەتتا تەرجىمىسىنىڭ ھەممىنى اللەنىڭ كالامىنىڭ ئەينەن مۇرادى دىگىلى بولمايدۇ. شۇڭا
ئىبادەتلەردە قۇرئان كەرىمنىڭ ئەرەپچە تىكىستىنى تەجۋىد بىلەن ئوقۇش كىرەك. مەزمۇنىنى بىلىش ئۈچۈن
تەرجىمىسىنى ئوقۇش كىرەك.
13- كىيمنىڭ يەڭلىرىنى،ئىشتاننىڭ پۇچقاقلىرىنى تۈرۈۋېلىپ ناماز ئوقۇشمۇ خاتا بولۇپ نۇرغۇن ئادەملەر
بۇنىڭغا دىققەت قىلماي ئىشتانلىرىنى تۈرۈپ قويۇپ ناماز ئوقۇيدۇ. بۇ ھەقتە ھەدىس.
ئىبنى ئابباس تىن رىۋايەت قىلىنىدۇ پەيغەمبىرىمىز مۇنداق دىگەن مەن يەتتە ئەزايىم بىلەن سەجدە
قىلىشقا،كىيىمىمنى ۋە چېچىمنى تۈرۈۋالماسلىققا بۇيرۇلدۇم. (مۇسلىم رىۋايتى)
كىيىم -كىچەكنى تۈرۈۋېلىشتىن چەكلەشنىڭ ھىكمىتى بەلكىم بۇنداق قىياپەتنىڭ سەت قىياپەت
ئىكەنلىكى،نامازغا تۇرغاندا ئەڭ چىرايلىق شەكىلدە تۇرۇشنىڭ بۇيرۇلغانلىقى بولسا كىرەك.چۈنكى ھەممەيلەنگە
مەلۇمكى پاچاقلىرىنى تۈرۈپ يۈرۈش پەقەت جىددى ئىش ۋاقىتلىرىغا خاس.توي- مەرىكەلەرگە ،بازارلارغا
بارماقچى بولغان ئادەممۇ كىشىلەر مەسخىرە قىلمىسۇن دەپ ئالاھىدە تەييارلىق قىلىپ كىيىم-كىچەكلىرىنى
تۈزەشتۈرۈپ بارىدۇكى ھەرگىزمۇ باشقىلار ئەيىپلەيدىغان سەت تۇرقى بىلەن بارمايدۇ. اللەنىڭ ئالدىدا تۇرۇپ
اللەبىلەن مۇڭدىشىدىغان نامازغا ئەڭ چىرايلىق شەكىل ھەم تۇرقى بىلەن بېرىشنىڭ مۇھىملىقى ھەممەيلەنگە
چۈشىنىشلىك.
14- پەرز نامازنى يەككە ھالدا ئوقۇش. بەزى قېرىنداشلار بەزىبىر ئىماملارنى ياراتماي بىرىنچى جامائەت بىلەن
ناماز ئوقۇمايدۇ. ئۇلار ناماز ئوقۇپ بولغاندىن كىيىن كىرىپ ئىككىنچى قېتىم جامائەت بولۇش مەكروھ دەپ
يالغۇز ئوقۇپ چىقىپ كىتىدۇ. بۇنداق قىلىش خاتا بولۇپ ياخشىسى جامائەت بولۇپ ئوقۇش كىرەك. بۇ
توغرىدا دەلىل.
ئەبۇ سەئىد (اللەئۇنىڭدىن رازى بولسۇن)مۇنداق دەيدۇ.رەسۇلۇللا ناماز ئوقۇپ بولغاندىن كىيىن بىر ئادەم
كەلگەن ئىدى .رەسۇلۇللا «بۇكىشى بىلەن بىللە نامازئوقۇش ئارقىلىق ئۇنىڭغا سەدىقە قىلىدىغان ئادەم
يوقمۇ؟» دىدى. تىرمىزى ،ئەبۇداۋۇد رىۋايەت قىلغان .ئەلبانى سەھىھ دىدى.
ئەمدى بەزىبىر ئۆلىمالارنىڭ ئىككىنچى جامائەتنى قاتتىق چەكلىگەنلىكى بولسا مەلۈم سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن
بولغان بولۇپ بۇتوغرىدا گەپ قىلساق ماقالە ئۇزۇراپ كىتىدۇ. قىسقىسى ئىككىنجى جامائەت دۇرۇسكەنغۇ دەپ
يوچۇق ئىزدەپ نامازنىڭ ئاۋالقى ۋاقتىنى ھەم بىرىنجى جامائەتنى قولدىن بىرىشكىمۇ،ئىككىنجى جامائەت
دىگەن مەكروھ دىگەن پەتىۋاغا قارىغۇلارچە ئېسىلىۋېلىپ يەنە بىر بىدئەت پەيدا قىلىشقىمۇ بولمايدۇ.
15-نامازدا تەشەھھۇدتا بارماق كۆتۈرۈش بىر قانچە ھەدىسلەر ئارقىلىق سۈننەتلىكى بايان قىلىنغان بولۇپ
بەزىلەر مۇشۇنداق ئاددى بىر ئىشنىمۇ قىلماي ناماز ئوقۇيدۇ. رەسۇلۇللا بۇ ھەقتە مۇنداق دىگەن.»ئۇ(بىگىز
بارماق)شەيتانغا تۆمۇر(نەيزىدىن)مۇ زەربىلىك. (ئىمام ئەھمەد رىۋايەت قىلغان.ئەلبانى ھەسەن دىگەن)شۇڭا
قېرىنداشلارنىڭ بۇسۈننەتنى تاشلاپ قويماي ئەمەل قىلىشىنى ئۈمىت قىلىمەن. ھەممەيلەنگە اللەدىن ھىدايەت
تىلەيمەن.
by دىلمۇرات ئابدۇقەييۇم | دېكابىر 28, 2015 | تەرمىلەر
ھارۇن رەشىدنىڭ مەسلىھەتچىسى بەھلۇل دېمەكچى بولغانلىرىنى ھېچكىمنى ئاياپ ئولتارماي دەۋېرىدىغان،
نەسىھەتلىرىنى ئۇدۇللا ئوچۇق سۆزلەۋېرىدىغان شىجائەتلىك بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ ئۆزى كۆرگەن ناتوغرا
ئىشلارنى يۈز خاتىرە قىلماستىن پەرۋاسىزلارچە ئەيىپلەشلىرىدىن بىئارام بولۇشقان بىر قىسىم كىشىلەر خەلىپە
ھارۇن رەشىدنىڭ ھۇزۇرىغا بېرىپ: ئى بادىشاھىم! بىزنىڭ قىلغان خاتا ئىشلىرىمىزنىڭ ئۇنىڭغا نېمە زىيىنى بار؟
ئۇ بىزنى ئۆز مەيلىمىزگە قويىۋەتسە بولمامدۇ؟ بەرىبىر ھەر بىر قوي قاساپنىڭ كىنارىغا ئۆز پاچىقىدىن
ئېسىلىدىغۇ؟ دېمەك ھەر بىرىمىز ئۆز قىلمىشلىرىمىزدىن ئۆزىمىز ھېساب بېرىمىز ئەمەسمۇ… دېگەندەك
شىكايەتلەرنى قىلىشىپتۇ. بۇنىڭ بىلەن خەلىپە ھارۇن رەشىد بەھلۇلنى ئوردىغا چاقىرتىپ ئۇنىڭغا كىشىلەرنىڭ
شىكايەتلىرىنى يەتكۈزۈپتۇ. بەھلۇل ئاڭلىغانلىرى ھەققىدە لام- جىم دېمەستىن ئوردىدىن چىقىپ كېتىپتۇ ۋە بىر
قانچە قوي ئېلىپ كېلىپ سويۇپ ئۇنى مەھەلىلەرنىڭ تەرەپ- تەرەپلىرىگە پاچىقىدىن ئېسىپ قويۇپتۇ. ئۇنىڭ
بۇ قىلغانلىرىنى كۆرگەن كىشىلەر: ساراڭ دېگەن شۇنداق ئىشلارنى قىلماي قانداق قىلاتتى، ئۇ ھەمىشە
مۇشۇنداق غەلىتە ئىشلارنى قىلىدۇ، دېيىشىپ مەسخىرە قىلىشىپتۇ. ئەمما ئارىدىن بىر قانچە كۈن ئۆتە-
ئۆتمەي ئېسىلغان قويلارنىڭ گۆشى پۇراپ ئەتراپنى سېسىق پۇراق قاپلاشقا باشلاپتۇ، پۇراق چېدىغۇسىز ھالغا
كەلگەندە كىشىلەر يەنە خەلىپە ھارۇن رەشىدنىڭ ھۇزۇرىغا بېرىپ بۇ ئەھۋالدىن ئۇنى خەۋەردار قىلىپتۇ.
خەلىپە ھارۇن رەشىد يەنە بەھلۇلنى چاقىرتىپ نېمە ئۈچۈن مۇنداق قىلغانلىقىنى ئۇنىڭدىن سورىغاندا بەھلۇل:
ئى پادىشاھىم! مەن ئۆز پاچىقىدىن ئېسىلغان قويلارنىڭ كىشىلەرگە زەرەر بەرمەي قالمايدىغانلىقىنى،
ئەتراپتىكىلەرنىڭ بۇ زىياندىن زەرەرلىنىدىغانلىقىنى ئەمەلىيەت ئارقىلىق ئۇلارغا كۆرسىتىپ قويۇش ئۈچۈن
شۇنداق قىلدىم، دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. ھېكايىدىن ئىبرەتلەر: ھەر بىر ئادەم ئەتراپىدا يۈز بېرىۋاتقان،
قىلىنىۋاتقان يامان ئىشلارنى: مەن قىلمىغاندىكىن مەن بىلەن ئالاقىسى يوق دەپ پەرۋاسىز يۈرسە ، ئۇنى
توسىمىسا، بۇ يامانلىقلار پۈتكۈل جەمىئەتنى چىرىتىدۇ، كۈنلەر ئۆتۈپ ئۆزىمىز شۇ يامانلىقلارنىڭ زىيىنىغا
ئۇچرىغۇچىلارنىڭ بىرى بولىمىز.
by دىلمۇرات ئابدۇقەييۇم | دېكابىر 27, 2015 | تەرمىلەر
مۇھەممەد يۈسۈپ
ئالىملاردىن بىرى « ھەركىم ئۆز تەقدىرىنىڭ ئۇستازى»دېگەن تېمىدا شېئىر يازغان ئىكەن. ئەلۋەتتە بۇ
سۆزنىڭمۇ ئاساسى بولىشى مۇمكىن.
ئىسلام مۇتەپەككۇرى ئەللامە مۇھەممەد غازالى«ھاياتىڭىزنى يېڭىلاڭ»ناملىق ئەسىرىدە مۇنداق دەپ يازغان:«
ئىنساننىڭ بەخت-سائادىتى ياكى بەختسىزلىكى، خاتىرجەملىكى ياكى بىئاراملىقى ئۇنىڭ ئۆزىدىن كېلىدۇ.
ھەر قانداق بىر ئىشنىڭ ۋە ئۇ ئىشنى قىلغۇچىنىڭ قىممىتى ئۇنىڭ زېھنىدە مەۋجۇد بولغان ۋە ھېسسىياتىنى
مەشغۇل قىلغان ئوي-پىكىرلەر بىلەن زىچ باغلىنىشلىقتۇر. شۇڭا دېئىل كارنېك مۇنداق دېگەن ئىكەن:»
تەپەككۇرىمىز بىزنىڭ ئىشلىرىمىزنى بەلگىلەيدۇ. ھاياتىمىز تەپەككۇرىمىزنىڭ مەھسۇلىدۇر. ئۇنداقتا، مۇشكىلە
توغرا تەپەككۇرنى تاللاش مەسىلىسىدە بولماقتا. ئەگەر ئىنسان ھەر ئىشتا توغرا تەپەككۇر قىلىدىغان بولسا،
ئۇنىڭ بارلىق ئىشلىرى نەتىجىلىك بولىدۇ. بىزنى گۈزەل ھېس-تۇيغۇلار ۋە ئىللىق ئوي-پىكىرلەر
ئورىۋالغاندا، بىز ئۆزىمىزنى بەختلىك ھېس قىلىمىز. ناۋادا بىزنى كۆڭۈلسىزلىكلەر ئورىۋالسا، ئۆزىمىزنى
بەختسىز ھېس قىلىمىز. ئۆزىمىزنىڭ كېسەل بولۇپ قالغانلىقىنى گۇمان قىلىپ كۆڭلىمىزنى بىئارام قىلساق كۆپ
ھاللاردا راستىنلا كېسەل بولۇپ قالىمىز»»
مەنىۋى كۈچنى ھېچكىم ئىنكار قىلالمايدۇ
ئەللامە مۇھەممەد غازالى يەنە مۇنداق دەپ يازغان:« شەخسلەر ۋە كۆللىكتىپ ئۈچۈن مەنىۋىياتنىڭ زور
تەسىرىنى ھېچكىم ئىنكار قىلالمايدۇ. كۈچىنى ئەقىدىسىدىن ۋە مەنىۋىيىتىن ئالىدىغان ئەسكەرلەرنىڭ غالىبىيىتى
كۈچىنى ماددى ئەسلىھەلەردىنلا ئالىدىغان ئەسكەرلەرنىڭكىدىن پەرقلىق بولىدۇ. چۈنكى ئەقىدە ۋە ئەخلاقنىڭ
كۈچى ماددىي كۈچلەرنى يېڭىپ چۈشىدۇ. شۇڭا پۈتۈن ساماۋى دىنلارنىڭ ئورتاق چاقىرىقى ئەخلاقنى ئىسلاھ
قىلىش بولغان ۋە ئەخلاقنى ھەر نەرسىدىن ئەۋزەل كۆرگەن. ئىنسان نەپسىيىتى بارچە دىنلارنىڭ ئەڭ كۆڭۈل
بۆلىدىغان ماۋزۇسى بولغان. چۈنكى گۈزەل ئەخلاق ھەر قانداق مىللەت ۋە ھەر قانداق مەدەنىيەتنىڭ روناق
تېپىشى ئۈچۈن ئاساسلىق رول ئوينايدۇ.
ئىنسان ئۆزىنى ئۆزگرتمىگىچە ئەھۋالى ئۆزگەرمەيدۇ
ئەللامە مۇھەممەد غازالى يەنە مۇنداق دەپ يازغان:« قۇرئان كەرىمدە» ئىنسان ئۆزىنى ئۆزگەرتمىگىچە ئاللاھ
ئۇلارنىڭ ئەھۋالىنى ئۆزگەرتمەيدۇ»دېگەن ئايەت بار. چۈنكى ھەر قانداق ئۆزگىرىش ئاۋۋال ئىنساننىڭ ئىچكى
دۇنياسىدىن باشلىنىدۇ. ئىچكى دۇنياسىدا، خۇسۇسەن ئەخلاقىدا ئۆزگىرىش ھاسىل قىلالمىغان ئادەمنىڭ سىرتقى
تىرىشچانلىقى نەتىجىسىز قالىدۇ. شۇڭا ھەممىدىن ئاۋۋال ئىشنى ئىچكى دۇنيانى ئىسلاھ قىلىش ۋە ئۇنى ئاۋات
قىلىشتىن باشلاش كېرەك.»
يېقىنقى ئىنكاسلار